Jak działają β2-mimetyki

 

Komórki ustroju człowieka zostały wyposażone w kilka rodzajów tzw. receptorów – cząsteczek pełniących rolę przekaźników między wnętrzem komórki a jej otoczeniem. Receptory to miejsce przyłączania się wielu substancji regulujących produkowanych przez komórki. Również jest to miejsce działania leku. Po przyłączeniu leku receptor wysyła sygnał do wnętrza komórki. Tym samym inicjuje szereg reakcji , które prowadzą do określonego efektu , może on być zarówno pożądany , terapeutyczny lub niepożądany (efekt uboczny).

„Mimetyk” to człon , którego nazwa mówi , że jest lekiem należącym do grupy leków pobudzających receptor. Jego przeciwieństwem jest inhibitor (bloker) , blokujący receptor.
Nazwa „beta-mimetyki”  określa sposób działania leków:  przyłączają się one do receptora ( nazywanego beta-andrenergicznym) i pobudzają go.  Nazywany adrenergicznym z tego powodu , że jest on fizjologicznie miejscem działania adrenaliny.

Wyróżnia się dwa główne typy receptorów beta-andrenergicznych : beta1 i beta2. Na komórkach poszczególnych narządów rozmieszczenie receptorów jest inne.  Na przykład receptory beta znajdują się wielu komórkach ustroju , m.in. oskrzelach , mięśniu sercowym, przeponie , naczyniach czy macicy. Komórki dróg oddechowych są bogate w receptory beta2.  Działanie leku jest podobne do adrenaliny. Najważniejszymi efektami pobudzania receptorów beta zalicza się rozkurcz mięśni gładkich ściany oskrzeli , co powoduje rozszerzanie oskrzeli.

Reszta efektów ma prawdopodobnie mniejsze znaczenie praktyczne. Są to :

-pobudzanie usuwania śluzu oskrzeli

-zmniejszenie wydzielania śluzu w oskrzelach

-zmniejszenie obrzęku błony śluzowej oskrzeli

-zapobieganie wyrzutowi substancji kurczących oskrzela i nasilających stan zapalny z tzw. komórek tucznych

β2-mimetyki podawane w dawkach terapeutycznych pobudzają selektywnie receptory typu beta2.  Przy dużej dawce mają również możliwość pobudzania receptorów beta1, które dominują np. w mięśniu sercowym , działaniem ubocznym , które może się pojawić w tym wypadku jest przyśpieszone bicie serca-tachykardia.

Podział

β2-mimetyki dzieli się na:

-krótko działające

-długo działające

Szybko i krótko działające β2-mimetyki

Leki objawowe, stosowane doraźnie, ich zadaniem jest opanowanie objawów astmy oskrzelowej. Podstawowe leki przy napadach astmy , częstotliwość ich użycia bardzo ważną informacją dla lekarza.

Zwiększenie przyjmowania leków jest wskazaniem na to , że pogorszył się stopień kontroli choroby i niezbędna jest pilna weryfikacja dotychczasowego leczenia . Na przykład może świadczyć o tym , że leczenie przeciwzapalnym glikortykosteroidem wziewnym jest niewystarczające. Natomiast sporadyczne stosowanie leku , może świadczyć o dobrym stopniu kontroli astmy. Β2-mimetyki wziewne wywołują efekt kliniczny w bardzo szybkim tempie , od 2-5 minut po podaniu leku.  Czas ich działania jednak jest nieograniczony i nie przekracza 4-6 godzin.

Do przeciwwskazań należą:

-nadwrażliwość na składniki preparatu lub substancje

-kardiomiopatia przerostowa ze zwężeniem drogi odpływu

Bezpieczeństwo i działania niepożądane:

Leki z grupy szybko i krótko działających β2-mimetyków należą do bezpiecznych , jeżeli pacjent stosuje się do zaleceń lekarza. Objawy niepożądane , które mogą wystąpić : niepokój, odczuwanie kołotania serca, przyspieszenie rytmu serca, bóle i zawroty głowy, wzrost ciśnienia tętniczego krwi, drżenia mięśniowe, rzadko reakcje uczuleniowe. Czasami może pojawić się suchość błon śluzowych jamy ustnej, podrażnienie gardła lub przełyku.
β2-mimetyki mogą prowadzić do zmniejszenia potasu w surowicy krwi. Zatem w czasie leczenia powinno się okresowo kontrolować stężenie potasu we krwi. Łączenie ich z niektórymi lekami przeciwdepresyjnymi może powodować nasilenie działań niepożądanych.

Należy zawiadomić lekarza o chorobach współistniejących,  takich jak:

-choroby serca

-nadczynność tarczycy

-cukrzyca

-jaskra

-nadwrażliwości na składniki preparatu

-przerost gruczołu krokowego

-oraz , jeżeli jest przyjmowany któryś z leków:  glikokortykosteroidy, glikozydy naprastnicy, leki moczopędne, leki przeciwdepresyjne, beta-blokery

Nie należy również zapominać o lekach bez recepty.

Ciąża i laktacja

Kobiety ciężarne leki mogą stosować tylko w porozumieniu z lekarzem. Szybko i krótko działające beta2-mimetyki mają działanie hamujące czynność skurczową macicy. Również matki w trakcie karmienia piersią powinny zachować ostrożność i konsultować się odnośnie przyjmowania substancji wraz z lekarzem.

Dostępne preparaty lecznicze

W Polsce dostępne leki z tej grupy to fenoterol oraz salbutamol. W przypadku dawek terapeutycznych taki sam efekt rozszerzający oskrzela, jednak fenoterol ma o wiele większy wpływ na układ krążenia i spadek stężenia potasu.  Obydwa leki występują również  w postaci tabletek i syropu. Aktualnie w tych postaciach nie są jednak przyjmowane przez chorych na astmę.

Długo działające β2-mimetyki wziewne

Szeroko stosowane w przewlekłym leczeniu astmy oskrzelowej u dorosłych oraz dzieci. Stosowane łącznie z wziewnymi glikokortykosteroidami, jako postępowanie pierwszego wyboru w umiarkowanym lub ciężkim przebiegu astmy. Dołączenia β2-mimetyku długo działającego do wziewnego glikokortykosteroidu pozwala na redukcję dawki drugiego leku.

Mechanizm tego leku który, polega na pobudzeniu receptorów andergenicznych beta typu 2 jest taki sam , jak w przypadku beta2 -mimetyków krótko działających. Zastosowanie leku prowadzi do rozszerzenia dróg oddechowych oraz zapobiega ich skurczowi przez ok. 12 godzin. Długo działające β2-mimetyki wykazują niewielki efekt przeciwzapalny: hamują napływ komórek zapalnych i uwalnianie z nich substancji zapalnych ,zwiększają oczyszczanie dróg oddechowych z wydzieliny i zmniejszają przepuszczalność ścian naczyń, zmniejszając obrzęk błony śluzowej.

Wskazania

β2-mimetyki długo działające stosowane są w przewlekłym leczeniu objawów astmy oskrzelowej, zwłaszcza w nocy oraz powysiłkowemu skurczowi oskrzeli i wywołanemu przez zimne powietrze lub alergeny wziewne.

Kolejne edycje dokumentu GINA mówią o tym ,że najskuteczniejsza metoda leczenia astmy to dodanie glikortykosteroidu wziewnego β2-mimetyku o przedłużonym działaniu.

Leków z grupy długodziałających beta2-mimetyku nie powinno się stosować zamiast leków przeciwzapalnych ! A u osób chorych na astmę nie należy ich przyjmować bez glikortykosteroidu wziewnego , ponieważ może to zwiększać ryzyko zgonu.

Dołączenie długodziałającego β2-mimetyku do glikortykosteroidu wziewnego może powodować lepszą kontrolę nad objawami astmy niż, samo zwiększenie dawki glikortykosteroidu wziewnego. Dla Formoterolu charakterystyczny jest szybki początek działania, zatem może być przyjmowany doraźnie jako lek opanowujący objawy astmy lub profilaktycznie przy skurczach oskrzeli powodowanych wysiłkiem fizycznym, zamiast β2-mimetyku krótko działającego. Właściwości takiej nie wykazuje salmeterol.

U dzieci poniżej 5 roku życia, rola β2-mimetyków nie jest poznana tak dobrze jak w przypadku osób dorosłych.

Przeciwskazania

Ostrożność należy zachować w przypadkach takich jak:

-nadwrażliwość na składniki preparatu lub substancje

-przy niewydolności serca

-zaburzenia rytmu serca

-kardiomiopatia przerostowa

-zwężenia aorty

-tętniak mięśniowy serca

-ciężkie nadciśnienie tętnicze

-guz chromochłonny nadnercza

-cukrzyca

Bezpieczeństwo i działania niepożądane

– często : bóle głowy, drżenia mięśniowe, uczucie kołotania serca

-niezbyt często: pobudzenie, uczucie zmęczenia, niepokój ruchowy, bóle mięśniowe, kurcze mięśni, zaburzenia snu, przyspieszenie rytmu serca i inne zaburzenia rytmu serca

-rzadko: nudności, zmiany stężenia potasu we krwi,  reakcje nadwrażliwości: wyprysk, świąd, wysypka, nasilenie skurczu oskrzeli

-bardzo rzadko: dławica piersiowa, zaburzenia smaku, zmiany ciśnienia tętniczego, obrzęki obwodowe, zwiększenie stężenia glukozy we krwi, zawroty głowy, podrażnienie błony śluzowej i jamy ustnej

-sporadycznie: paradoksalny skurcz oskrzeli

Inrerakcje

Są to leki , które zwiększają ryzyko zaburzeń rytmu serca w trakcie skojarzonego leczenia z prokainamidem, chinidyną, lekami przeciwhistaminowymi, dizopiramidem, pochodnymi fenotiazyny, trójpierścieniowymi lekami przeciwdepresyjnymi.

W skojarzeniu z innymi sympatykomimetykami, inhibitorami MAO oraz trójpierścieniowymi lekami przeciwdepresyjnymi może dojść do nasilania  działań niepożądanych leków tej grupy.

Stosowanie w tym samym czasie  pochodnych ksantyny, glikokortykosteroidów lub leków moczopędnych może dodatkowo zmniejszać stężenie potasu. Lewodopa, lewotyroksyna, oksytocyna lub alkohol mogą powodować  zwiększenie  ryzyka ukazania się działań niepożądanych ze strony układu krążenia po zastosowaniu tych leków.

Nie należy ich łączyć z beta-blokerami, o ile nie ma konieczności ich podawania (dotyczy także preparatów w postaci kropli do oczu).

Równoległe stosowanie ß 2-mimetyków i inhibitorów MAO, furazolidonu lub prokarbazyny może być przyczyną nagłego podwyższenia ciśnienia tętniczego.

Proszku do inhalacji nie powinno stosować się u dzieci do 6. roku życia, kapsułek do inhalacji – do 5. roku życia !

Ciąża i laktacja

Kobiety w ciąży powinny stosować te leki ze szczególną ostrożnością, a zwłaszcza w I i III trymestrze. Są to leki , które mogą hamować akcję porodową. Nie zaleca się stosowania ich w trakcie karmienia piersią.

Dostępność w Polsce

W Polsce dostępne leki z tej grupy to : formoterol i salmeterol.